گاو دریایی (گوکین) پستاندار کمیاب و در معرض انقراض آبهای جنوبی ایران

پایگاه خبری دیده بان محیط زیست و حیات وحش ایران: محیط زیست دریایی و تنوع زیستی موجود در آن در کشور ما همواره نسبت به محیط طبیعی و انسانی کمتر مورد توجه و مطالعه قرار گرفته است.

با وجود زیست گونه های متنوع و ارزشمندی ازجمله نهنگ ها، دلفین ها، لاک پشتان دریایی، گاوهای دریایی و انواع دیگر گونه های آبزی در آبهای جنوبی کشور، تاکنون طرح های مطالعاتی و حفاظتی چندانی در مورد تنوع زیستی ارزشمند خلیج فارس و دریای عمان انجام نشده است.

گاوهای دریایی با نام علمی Dugong پستانداران آبزی بزرگی هستند که شباهت زیادی به فک ها دارند. از این خانواده در آب های ایران یک گونه وجود دارد و از جانوران بسیار نادر و کمیاب در دنیا به شمار می رود.

نخستین رکورد مستند از این پستاندار مربوط به مشاهده لاشه تازه یک گاو دریایی در سواحل خورموسی در استان خوزستان است که در سال ۱۳۶۳ توسط آقای دکتر نبوی مشاهد گردید و پس از آن تا مهرماه سال ۱۳۹۱ هیچ نشانه ای از وجود این پستاندار در آبهای جنوب ایران بدست نیامد.

آخرین نشانه از وجود این گونه در آب های ایران مربوط به مشاهده لاشه یک گاو دریایی در تاریخ ۱۳۹۱/۷/۲ در سواحل ماسه ای بریس چابهار می باشد و پس از آن تا به امروز هیچ موردی از مشاهده زنده یا لاشه این جانور در سواحل و آبهای خلیج فارس و دریای عمان ثبت نشده است.

…..تصویر: آخرین لاشه مشاهده شده از یک گاو دریایی در سواحل ماسه ای بریس چابهار در تاریخ ۱۳۹۱/۷/۲

شخصات ظاهری

گاوهای دریایی جثه اى استوانه اى شکل دارند. دارای پوستی صاف، ضخیم و کلفت هستند و سطح بدن آنها بدون مو و صیقلی است. فقط موهاى نازک و کوتاهى در پهلوها و دم و موهاى کلفت و کوتاهى در دو طرف لب بالای این جانور دیده مى شود.

پشت جانور بالغ، خاکستری و شکم کمی روشن تر است. نوزادان به رنگ کرم روشن هستند. لب بالایى در این حیوان شکاف دار است و لب پائینی و قسمتهای انتهایی کام دهان دارای لایه های شاخی شکل است که در هنگام خوردن گیاهان دریایی به کمک لب بالایی می آید.

دریچه های سوراخ بینی با حاشیه مواج در بالای خرطوم جانور وجود دارند. بالغین ۱۰ الی ۱۴ دندان دارند که دندانهای آسیاب فاقد ریشه، بدون مینا و گرد هستند.

گاوهای نر دارای ۲ دندان نیش بزرگ هستند که چون زیر لب های گوشتی حیوان قرار دارد به سختی دیده می شوند.

گاوهای دریایی بالغ برای حرکت از دم لنگر شکل خود که مانند نهنگ و دلفین دو شاخه است، استفاده می کنند و از باله های سینه ای که پدال شکل و فاقد ناخن هستند، برای هدایت بدن استفاده می کنند.

حداکثر اندازه این جانور ۳/۳ متر و حداقل وزن گونه بالغ ۴۰۰ کیلوگرم است. نوزاد گاو دریایی بین ۱ الی ۱/۵ متر طول و حدود ۲۰ کیلوگرم وزن دارد.

عادات و رفتار

این جانور بسیار کمرو و منزویست، بیشتر اوقاتش را در کف آب دراز می کشد و برای تنفس به سطح آب می آید.

گاوهای دریایی در گروههای حداکثر ۶ تایی حرکت میکنند. روزها در آبهاى نسبتاً عمیق و شب ها در مناطق کم عمق به چرا مى پردازد.

این جانور گیاهخوار است و در مناطق شنى، گیاهان و علفهای دریایی را با پوزه اش از ریشه خارج می کند و پس از تکان دادن و دور کردن شن ها و رسوبها، آن را مى خورد. گاهی اوقات نیز از بی مهرگان دریایی تغذیه می کند.

فاصله بین بارداری ها ۳ تا ۴ سال می باشد مشروط بر اینکه وضعیت غذا و بقیه شرایط محیطی در شرایط مطلوبی باشد. این کندی تولید مثل حاکی از حساسیت بالای این حیوان نادر به محیط می باشد. بعد از به دنیا آمدن نوزاد، پدر و مادر مشترکا از آن مواظبت مى کنند.

طول عمر گاوهای دریایی حدود ۷۰ سال می باشد. تولید مثل در سراسر سال و در تمام فصول انجام  می شود. حیواناتی تک زا هستند و مدت آبستنى حدود ۱۱ ماه است. بلوغ جنسی در گاوهای دریایی بین ۹ الی ۱۰ سال می باشد اما ماده ها در سنین ۱۵ الی ۱۷ سال قادر به باروری هستند.

پراکنش و وضعیت حفاظتی در جهان

این گونه در جنوب شرقی آفریقا، دریای سرخ، خلیج فارس، دریای عمان، غرب هند تا سریلانکا و جزایر اقیانوس آرام تا سواحل استرالیا زندگی می کند.

گاوهای دریایی در استرالیا مسافت ۴۰ الی ۱۰۰ کیلومتری را طی میکنند و برخی نیز مسافت های ۹۰۰ کیلومتری را در آبهای اقیانوسی عمیق می پیمایند.

وضعیت این گونه در فهرست اتحادیه جهانی حفاظت (IUCN) در طبقه آسیب پذیر (VU) قرار دارد.

وضعیت گونه در آبهای ایران

به جرأت می توان گفت که دریای عمان از بابت تنوع زیستی، مهم ترین و ارزنده ترین دریا برای ایران محسوب می شود و به مثابه نیمچه اقیانوسی است که به دلیل وفور ذرات معلق مغذی در آب آن و نیز همجواری با اقیانوس هند، از تنوع زیستی بی نظیری برخوردار است.

بیشترین گونه های نهنگ و دلفین مشاهده شده در آب های ایران در این دریا هستند و این به دلیل مجاورت این پهنه با آب های آزاد اقیانوسی است.

دریای عمان دریایی گرمسیری محسوب می شود. به همین مناسبت جنگل های حرای ایران در برخی مناطق ساحلی آن رویش می یابند که خود از مهم ترین زیستگاه ها برای انواع جانوران خشکی زی و آبزی، نظیر گاو دریایی، لاکپشت های دریایی و مأمنی برای تخم ریزی انواع ماهیان و سایر آبزیان است.

اهالی بومی چابهار به گاو دریایی «گوکین» می گویند.

گاودریایی در آب های خلیج فارس و دریای عمان طی سال های اخیر بسیار کمیاب شده و با ادامه روند فعلی، این گونه در سال های آینده منقرض خواهد شد.

….تصویر: آخرین لاشه مشاهده شده از یک گاو دریایی در سواحل ماسه ای بریس چابهار در تاریخ ۱۳۹۱/۷/۲

این گونه در ایران در آبهای کم عمق خلیج فارس و دریاى عمان زیست مى کند و در سواحل چابهار بیشترین احتمال حضور آن در خلیج گواتر، سواحل پسابندر و بریس می باشد.

بدلیل عدم وجود امکانات و تجهیزات مناسب گشت و کنترل دریایی و نیروی متخصص و اجرایی به تعداد کافی آمار درستی از وضعیت جمعیتی این جانور وجود ندارد و گاها آماری که اعلام میشود تخمینی بوده و کمکی به وضعیت زیستی و حفاظت از این حیوان نمی کند.

نخستین رکورد مستند از این پستاندار مربوط به مشاهده لاشه تازه یک گاو دریایی در سواحل خورموسی در استان خوزستان است که در سال ۱۳۶۳ توسط آقای دکتر نبوی مشاهد گردید و پس از آن تا مهرماه سال ۱۳۹۱ هیچ نشانه ای از وجود این پستاندار در آبهای جنوب ایران بدست نیامد.

آخرین نشانه از وجود گاو دریایی در آبهای ایران، مشاهده لاشه یک گاو دریایی در تاریخ ۱۳۹۱/۷/۲ در سواحل ماسه ای بریس چابهار می باشد که بوسیله امواج دریا به گل نشسته بود.

پس از آن تا به امروز هیچ موردی از مشاهده زنده یا لاشه این جانور در سواحل و آبهای خلیج فارس و دریای عمان ثبت نشده است اما علائم حضور این جانور همچنان به چشم می خورد.

کارشناسان دریایی استان سیستان و بلوچستان اقدام به بررسی و بیومتری لاشه نمودند که نتیجه بررسی های بعمل آمده به شرح زیر می باشد:

طول این آبزی ۳ متر و ۱۰ سانتیمتر، وزن تقریبی آن ۴۵۰ کیلوگرم، طول باله سینه ای ۴۵ سانتیمتر، طول باله دمی ۸۰ سانتی متر و قطر بدن ۲۵۰ سانتی متر اندازه گیری گردید. جنسیت جانور نر بود و در قسمت زیرین باله سینه ای راست آثار زخم عمیقی مشاهده گردید که حاکی از برخورد حیوان با یک شی یزرگ بود. نتایج کالبد گشایی لاشه نشان می داد دنده های جلوی قفسه سینه جانور دچار آسیب دیدگی شده است که احتمالاً همین آسیب های وارده علت اصلی تلف شدن حیوان شده بوده است. همچنین هیچ گونه اثری از تور، نیزه و …. در اطراف لاشه مشاهده نگردید.

اقدامات حفاظتی

در حال حاضر قوانین سخت‌گیرانه‌ای برای حمایت از این پستاندار آبزی وجود دارد که متأسفانه به مقدار کافی در حمایت از این گونه موثر نیست.

در حال حاضر تحقیقات در خصوص وضعیت زیستگاه، جمعیت و پراکنش گاوهای دریایی در آبهای ساحلی بریس و خلیج گواتر توسط کارشناسان محیط دریایی استان سیستان و بلوچستان در حال انجام می باشد. در همین راستا ضمن تدوین دستورالعمل امداد و نجات پستانداران دریایی به گل نشسته توسط معاونت دریایی سازمان حفاظت محیط زیست، دوره های آموزش امداد و نجات پستانداران دریایی با هدف آمادگی صیادان منطقه در نجات گونه های زنده به گل نشسته نیز صورت گرفته است.

تهدیدات

کاهش منابع غذایی بواسطه آلودگی آبها توسط فاضلاب، مواد شوینده، ایجاد تاسیسات نمک زدایی آب دریا و دیگر عوامل آلوده کننده آب، آلودگی بی رویه آبها، گسترش بنادر، ایجاد اسکله ها، احداث جزایر مصنوعی، تردد شنارورها و کشتیها و برخورد آنها با گاوهای دریایی در هنگام حرکت و به دام افتادن در تورهای ماهیگیری مهمترین خطراتی هستند که گاو دریایی خلیج فارس و دریای عمان را تهدید می کنند.

محمدرضا علیمرادی / رئیس اداره محیط زیست دریایی سیستان و بلوچستان

+184
-254
  

19 دیدگاه

  1. بابک می‌گوید:

    ممنون بابت گزارش و مطالب آموزنده

    پر طرفدار Thumb up 40 Thumb down 5

  2. احسان می‌گوید:

    چقدر تاسف آور است که اطلاعات ما در مورد یک جاندار بومی کشورمان فقط در حد لاشه هایی است که با امواج به ساحل می رسند

    پر طرفدار Thumb up 47 Thumb down 1

  3. محمد مهدی می‌گوید:

    چقد باحال و با ابهت هست :)

    پر طرفدار Thumb up 19 Thumb down 3

  4. شهرابی می‌گوید:

    این گونه نقش بسیار ارزشمندی در زیست بومهای دریایی داره
    گاو دریایی با تغذیه از علفهای دریایی نقش موثری در کنترل و حتی پراکنش علفها و گیاهان دریایی و پویایی این زیست بومها داره
    همین که این گونه در بین مردم منطقه دارای نام هست یعنی جمعیت و تعدد مشاهده این گونه در گذشته زیاد بوده اما متاسفانه در حال حاضر عدم مشاهده این گونه و کاهش شدید جمعیت اون علاوه بر عدم اطلاعات کافی باعث عدم حفاظتی صحیح آمیخته با فرهنگی صحیح شده؛ هر چند شاید تعدد شناورهای جنگی، نفتی و تجاری در خلیج فارس و دریای عمان عمده دلیل در خطر بودن این گونه باشه اما آشنایی و آگاهی صیادان با ارزشهای این گونه می تونه تا حد زیادی در حفاظت از این گونه کمک کنه
    بی تعارف بگم همین که مردم منطقه بدونن این گونه کاملا بی خطر هست و از ماهی تغذیه نمی کنه به خودی خود گام اول و بسیار موثر خواهد بود
    ممنون از آقای علیمرادی و دیده بان عزیز

    پر طرفدار Thumb up 15 Thumb down 3

  5. مهدی:حامی حیات وحش می‌گوید:

    متاسفانه هرکجا صحبت از نابودی گونه ها و تخریب زیستگاهها به میان میاید جای پای اشرف مخلوقات بوضوح نمایان میشود، اما به محض اینکه صحبت از توجه و حمایت از زیستگاهها و نجات گونه های در معرض خطر و انقراض میشود هرکسی که مخاطب موضوع قرار میگیرد بنحوی از زیر بار مسئولیت فرار کرده و سعی میکند تقصیر را بگردن دیگری انداخته و یا به بهانه های مختلف شانه از زیر بار مسئولیت خالی نماید…..
    حیف و صدحیف از این همه تنوع گونه ها که در جغرافیای آبی وخاکی این سرزمین بزرگ قرار گرفته و متاسفانه قدردان اینهمه موهبتهای الهی نیستیم….
    بابت گزارش آموزنده و بسیارمفید از دیده بان عزیز کمال تشکر و سپاس را دارم موفق و سربلند باشید.

    پر طرفدار Thumb up 15 Thumb down 3

  6. هادی می‌گوید:

    واقعا باعث تعجبه که این گونه ی بسیار کمیاب توی خلیج پارس دیده بشه باز هم ممنون.

    پر طرفدار Thumb up 16 Thumb down 4

  7. افشین می‌گوید:

    جالب بود
    فکر نمیکردم در آبهای ایران گاو دریایی وجود داشته باشه
    معمولا این حیوان جاهایی که آب عمق کمی داره و نور به کف دریا رسیده و گیاهان زیادی رشد میکنند ، زندگی کرده و در قسمتهای عمیق آب خیلی کم مشاهده شده.
    فکر نمیکنم با این وضعیت زیست محیطی و آلودگی هایی که شرکت های نفتی و گازی در خلیج فارس تخلیه میکنند ، آبزیانی نظیر اینها بتونند دوام بیاورند.
    در منطقه جنوب ، عسلویه تا کنگان و از اینطرف تا پارسیان بعلت آلودگی های شدید با کربن های آلی که اغلب بدون تصفیه مناسب بصورت فاضلاب صنعتی به دریا برمیگرده باعث کمبود شدید ماهی در این سواحل شده و حتی اندک ماهیان باقیمانده هم در بدنشان تجمع شدید سموم اتفاق میافته که از برای تغذیه هم مناسب نمیباشند.
    متاسفانه محیط زیست در مقابل این شرکت ها قدرتی نداشته و عملا فقط نظاره گر میباشند.

    پر طرفدار Thumb up 12 Thumb down 3

  8. کاکتوس می‌گوید:

    من تا حالا فکر میکردم دوگانگ ها در قسمت های جنوبی خلیج فارس زندگی میکنند!!
    و اگر اشتباه هم نکنم امارات متحده عربی یک پارک ملی آبی را در آبهای ابوظبی برای حفاظت از آن ها چندین سالی است تاسیس کرده.
    دیده بان سوالی داشتم سپاس گزار میشوم پاسخ دهید، آیا امکان دارد این چند مشاهده در آب های ایران تصادفی باشد و آب های ایران زیستگاه اصلی آنها نباشند!!؟
    ( در پاراگراف بالای عکس اول تاریخ دومین مشاهده را دوم مهر ماه ۹۱ اعلام کردید اما در پاراگراف چهارم در پائین عکس آخر تاریخ را فکر کنم به اشتباه هفتم اردیبهشت ۹۱ اعلام کردید )

    پر طرفدار Thumb up 10 Thumb down 3

    • دیده بان محیط زیست و حیات وحش ایران می‌گوید:

      جناب کاکتوس
      اشتباه تایپی اصلاح شد با سپاس از دقت نظر و حسن توجه شما
      گاوهای دریایی بیشتر در قسمت های جنوبی خلیج فارس زندگی می کنند اما آبهای کم عمق و سواحل خلیج فارس و دریای عمان در ایران هم زیستگاه این گونه هست اما به دلیل عدم امنیت مناسب و بکر نبودن سواحل، در این قسمت ها کمتر مشاهده می شوند. در بررسی های اخیر کارشناسان محیط دریایی علائم حضور این جانور در آبهای ایران مستند شده است.

      پر طرفدار Thumb up 13 Thumb down 3

  9. مرد دو هزار چهره می‌گوید:

    پروردگارا عظمتت رو شکر

    پر طرفدار Thumb up 12 Thumb down 4

  10. شکارچی مجاز می‌گوید:

    ایشالا هیچ حیوونی منقرض نشه

    پر طرفدار Thumb up 16 Thumb down 5

  11. hamidreza می‌گوید:

    چه جالب…من اولین بار بود که حتی اسم این حیوون رو شنیدم…
    مرسی دیده بان

    پر طرفدار Thumb up 16 Thumb down 3

  12. amin می‌گوید:

    من بسیاری از مسائل ، قوانین و معضلات محیط زیست رو نمی دونستم و در سایت دیده بان باهاشون آشنا شدم
    همینطور با وجود علاقه زیاد به حیات وحش خیلی از گونه های جانوری ایران رو اصلا نمی شناختم مثل همین گاو دریایی، سگ آبی، خدنگ، انواع گربه سانان و رودک عسلخوار
    همینطور بحث های مطرح شده در دیدگاه های خوانندگان و اطلاعات ارائه شده از طرف دوستان در حین تبادل نظرها خیلی آموزندس
    ممنون از مسئولان سایت و همه طرفداران محیط زیست

    پر طرفدار Thumb up 10 Thumb down 1

  13. موثق نکته سنج می‌گوید:

    سپاس از دیده بان محترم که به مطالب آموزشى و فرهنگ سازى هم میپردازند……

    پر طرفدار Thumb up 9 Thumb down 2

  14. شکارچی می‌گوید:

    دو تا حیوون دریایی بودند که دلم میخواست اونها رو از نزدیک ببینم: یکی گاو دریایی یکی هم کوسه سر چکشی. و تا حالا هیچ کدوم رو ندیدم
    سال ۹۱ وقتی از خبرها متوجه شدم گاو دریایی توی ایران هم هست واقعا خوشحال شدم نمیدونم چرا.

    پر طرفدار Thumb up 6 Thumb down 2

  15. جمشید ازخوی می‌گوید:

    در شمال ایران ،جنوب دریای خزر به علت آلودگی های عارض توسط روسیه ، قزاقستان و جمهوری آذربایجان از نشانه های زیستی تهی شده است و در جنوب ایران، شمال خلیج فارس به علت اکتشافات نفتی و آب توازن کشتی ها و کشند قرمز.
    پری دریایی، نام دیگر گوکین یا گاو دریایی است که در جنوب خلیج فارس در اثر برنامه های دراز مدت پایش حیات وحش امارات متحده در کمال آرامش چرخه زیستی خود را طی میکند.
    در ایالت فلوریدای ایالات متحده، منطقه ای حفاظت شده از این گونه وجود دارد.

    پر طرفدار Thumb up 6 Thumb down 1

  16. مجید می‌گوید:

    وقتی بقیه جزیره های خلیج فارس و دریای خزر رو هم مثل کیش و قشم منطقه آزاد تجاری – اقتصادی کردید اونموقع به جز آب آلوده به انواع شوینده ها ، پاک کننده ها ، زباله و مواد نفتی و نخاله های ساختمانی چیزی نخواهد ماند .

    پر طرفدار Thumb up 5 Thumb down 0

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

*

شما می‌توانید از این دستورات HTML استفاده کنید: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>